İran’da İkili Askerî Yapı ve Rejimin Dayanıklılığı

İran Silahlı Kuvvetleri, dünyadaki birçok ordudan farklı olarak ikili bir askerî yapı üzerine kuruludur. Bir yanda klasik anlamda devletin düzenli ordusu bulunurken, diğer yanda devrim sonrası oluşturulan Devrim Muhafızları yer almaktadır. İlk bakışta karmaşık gibi görünen bu yapı, zaman içerisinde kendine özgü bir denge üretmiş ve İran’daki güç ilişkilerini belirleyen temel mekanizmalardan biri haline gelmiştir.

Bu sistemde düzenli ordu, klasik askerî görevleri yerine getiren bir yapı olarak varlığını sürdürürken; Devrim Muhafızları hem askerî hem de siyasi anlamda çok daha geniş bir etki alanına sahiptir. Aslında Devrim Muhafızlarının kuruluş amaçlarından biri de düzenli ordunun devrim karşıtı bir güç haline gelmesini önlemek ve gerektiğinde onu denetim altında tutmaktı. Aradan geçen yıllar içerisinde bu görev büyük ölçüde yerine getirilmiş ve Devrim Muhafızları, İran Silahlı Kuvvetleri içerisindeki karar alma mekanizmalarında belirleyici bir aktör haline gelmiştir.

Devrimi korumak amacıyla kurulan bu yapı, zaman içinde yalnızca askerî alanla sınırlı kalmamış; iç güvenlik, istihbarat ve ekonomi gibi alanlarda da etkinlik kazanmıştır. Bugün İran’da Devrim Muhafızlarının devlet mekanizmasının birçok kilit noktasında etkili olduğu ve rejimin fiili güç merkezlerinden biri haline geldiği sıkça dile getirilmektedir.

İç Karışıklıklara Karşı “Besiç” Yapısı

İran yönetimi uzun yıllar boyunca halk protestoları ve siyasi gösterilerle karşı karşıya kalmış ve bu süreçte sokak hareketlerini kontrol altına alma konusunda ciddi bir deneyim edinmiştir. Bu noktada Devrim Muhafızlarına bağlı Besiç kuvvetleri kritik bir rol oynamaktadır. Besiç teşkilatı, neredeyse her mahallede, okulda ve çeşitli kurumlarda örgütlenmiş geniş bir gönüllü ağdan oluşmaktadır.

Normal hayatlarını sürdüren bu kişiler, ihtiyaç duyulduğunda kısa sürede organize edilerek sokaklara sevk edilebilmektedir. Bu nedenle protesto gösterilerine katılan kişiler çoğu zaman beklenmedik şekilde ortaya çıkan Besiç gruplarıyla karşı karşıya kalabilmektedir. Besiç sadece bir güvenlik gücü değil, aynı zamanda ülke genelinde geniş bir toplumsal gözetim ve istihbarat ağı anlamına da gelmektedir.

Besiç kuvvetlerinin sayısının milyonu aştığı yönünde çeşitli değerlendirmeler yapılmaktadır. Bu yapı, ordunun klasik yedek kuvvetlerinden farklı olarak toplumun çok geniş kesimlerini kapsayan bir organizasyon niteliğindedir. Mahallelerde yaşayan yaşlılardan gençlere, öğrencilerden kamu kurumlarında çalışanlara kadar çok farklı kesimler bu ağın parçası olabilmektedir. Bunun yanı sıra İran İstihbarat Bakanlığı ve Devrim Muhafızlarına bağlı istihbarat birimleri de ülkenin iç güvenlik mimarisinde son derece etkili rol oynamaktadır.

Yıllar içerisinde şehirlerde protestolara müdahale yöntemleri de oldukça kurumsallaşmıştır. Hangi bölgede ortaya çıkan bir gösteriye hangi birimlerin, hangi güzergâhları kullanarak müdahale edeceği önceden planlanmıştır. Bu sayede kriz anlarında ortaya çıkabilecek tereddütler büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır.

İran’da Karar Alma Süreçleri

İran’ın askerî karar alma süreçleri de birçok ülkeden farklıdır. Silahlı kuvvetler doğrudan siyasi liderliğin değil, dini liderin komutası altındadır. Üst düzey askerî atamalar dini lider tarafından yapılmakta ve bu durum ordunun hiyerarşik bağlılığını güçlendirmektedir. Bu nedenle askerî bürokrasi genellikle siyasi tartışmalardan bağımsız biçimde liderliğin arkasında durmaktadır.

İran’ın dış operasyon kapasitesinde ise Kudüs Gücü önemli bir yere sahiptir. Bu yapı, özellikle Ortadoğu’da yürütülen operasyonlarda deneyim kazanmış ve bölgesel vekil güçlerle kurduğu ilişkiler sayesinde etkili bir operasyonel ağ oluşturmuştur. Mezhepsel ve ideolojik yakınlıklar, bu ilişkilerin kurulmasında önemli rol oynamaktadır.

Mevcut savaş ve çatışma dinamikleri açısından değerlendirildiğinde, uzun süren askerî baskıların İran üzerinde yıpratıcı etkiler meydana getirmesi beklenebilir. Ancak bu durum her zaman doğrusal sonuçlar doğurmayabilir. Özellikle altyapı kayıpları veya sivil zayiatlar, İran yönetimi tarafından iç kamuoyunu mobilize etmek amacıyla psikolojik harp unsuru olarak da kullanılabilmektedir. İran yönetiminin propaganda ve psikolojik harekât konusunda oldukça deneyimli olduğu bilinmektedir.

Ayrıca İran, insan hakları gibi uluslararası baskılara karşı daha az hassas bir yönetim modeline sahiptir. Bu nedenle kriz dönemlerinde temel hak ve özgürlüklerin ciddi ölçüde kısıtlanması ve muhalefetin sert yöntemlerle kontrol altına alınması mümkün olabilmektedir.

Kara Operasyonları ve Muhtemel Sonuçları

Askerî açıdan bakıldığında yalnızca hava ve deniz operasyonlarıyla büyük ve nüfus açısından kalabalık bir ülkeyi tamamen etkisiz hale getirmek oldukça zordur. ABD ve İsrail’in olası stratejilerinden biri İran’ı doğrudan işgal etmek yerine uzun süreli baskı ve yıpratma politikası uygulamak olabilir. Ancak bu yaklaşımın da çeşitli riskler barındırdığı açıktır. Zamanın uzaması İran’ın mevcut duruma uyum sağlamasına ve müttefikleriyle ilişkilerini güçlendirmesine imkan tanıyabilir.

Öte yandan bir kara harekâtı ihtimali, savaşın doğrudan İran coğrafyasına taşınması anlamına gelir ki bu da saldıran taraf açısından ciddi kayıplar doğurabilecek bir senaryodur. İran’ın geniş coğrafyası, kalabalık nüfusu ve asimetrik savaş kapasitesi böyle bir müdahaleyi son derece maliyetli hale getirebilir. Böyle bir senaryoda ABD ciddi askerî kayıplarla karşı karşıya kalabilir ve uzun süreli bir askerî bataklık riskine sürüklenebilir.

Bu nedenle bazı stratejik değerlendirmelerde İran içerisindeki etnik ve bölgesel farklılıkların kullanılması ihtimali de gündeme getirilmektedir. Kürt, Azeri veya Beluci azınlıklar üzerinden yürütülebilecek ayrılıkçı hareketler teorik olarak bir baskı unsuru oluşturabilir. Ancak bu tür bir yaklaşım da sorunu çözmekten ziyade bölgeyi Suriye benzeri uzun süreli bir istikrarsızlık ortamına sürükleyebilir.

Ukrayna ve Venezuela Örnekleri ile Karşılaştırma

Bu tespitlerin yanında önemli bir gerçeklik daha gözden kaçırılmamalıdır: İran bir Venezuela değildir. İran’daki siyasi ve askerî yapı, lider değişimiyle kolayca çözülebilecek bir sistem değildir. Nitekim birçok analizde de İran’da rejim değiştirmenin Venezuela’ya kıyasla çok daha karmaşık olacağı vurgulanmaktadır.

Venezuela örneğinde görülen “başındaki lideri değiştirerek sistemi dönüştürme” yaklaşımı İran için geçerli değildir. Çünkü İran’da devlet yapısı, devrim sonrası kurulan güçlü ideolojik ve kurumsal mekanizmalar üzerine inşa edilmiştir. Bu nedenle yalnızca lider değişimiyle sistemin çözülmesi beklenmemelidir.

Eğer İran mevcut duruma uyum sağlamayı başarır ve bu direnci müttefiklerine gösterebilirse, tıpkı Ukrayna örneğinde olduğu gibi daha açık ve güçlü dış destekler elde etmesi de mümkün olabilir. Bu durum çatışmanın uzamasına ve İran’ın stratejik dayanıklılığının artmasına yol açabilir.

Zaman Kimin Daha Çok Aleyhine?

İran’ın siyasi ve askerî yapısı, dış müdahalelere karşı belirli bir dayanıklılık üretmektedir. Bu yapı ağır kayıplar vermekten çekinmeyen, hızlı kararlar alabilen ve bunları uygulayabilen bir karaktere sahiptir. İran ne kurumsal olarak zayıf bir devlet ne de kolayca çözülebilecek bir yönetim sistemine sahiptir. Ayrıca İran toplumunun tamamı rejime bağlı olmasa bile, önemli bir kesiminin mevcut sisteme bağlı olduğu veya en azından radikal bir çöküş senaryosuna karşı temkinli olduğu da göz ardı edilmemelidir.

Sonuç olarak zaman faktörü İran açısından tamamen olumsuz işlememektedir. Aksine çatışmanın uzaması, İran’ın mevcut duruma uyum sağlama kapasitesini artırabilir ve rejimin dayanıklılığını güçlendirebilir. Bu nedenle İran’da siyasi düzenin kısa vadede kolayca çözüleceğini varsaymak, mevcut dinamikleri yeterince dikkate almayan bir değerlendirme olabilir.

Not: Bu değerlendirme, İran yönetiminin veya Devrim Muhafızlarının uygulamalarını haklı göstermek ya da savunmak amacıyla yapılmış değildir. İran rejiminin geçmişteki politikaları ve uygulamaları hakkında farklı eleştiriler ve ciddi tartışmalar bulunmaktadır. Bu yazının amacı herhangi bir siyasi ya da ideolojik pozisyon almak değil; yalnızca Devrim Muhafızlarının, adı üzerinde “devrimi koruma” misyonu çerçevesinde mevcut İran rejiminin devamlılığını nasıl sağlamaya çalıştığını analitik bir çerçevede ortaya koymaktır.

Bununla birlikte bu değerlendirmeler mevcut koşulların ortaya çıkardığı bir analiz niteliğindedir. Tarihsel süreçler çoğu zaman beklenmedik kırılmalar üretebilir ve bugün dayanıklı görünen siyasi yapılar farklı iç veya dış dinamiklerin birleşmesiyle ilerleyen dönemlerde ciddi sarsıntılar yaşayabilir. Dolayısıyla burada yapılan tespitler İran’daki mevcut güç mimarisini anlamaya yönelik olup, gelecekte hiçbir koşulda rejim değişiminin mümkün olmayacağını iddia eden kesin bir hüküm olarak değerlendirilmemelidir.

Dilaver Derviş